Waar de naam Flakkee vandaan komt: een zeearm die een eiland werd

Flakkee was eeuwenlang de naam van een brede zeearm tussen Voorne-Putten en Goeree-Overflakkee, tot het water in de negentiende eeuw Haringvliet ging heten.

Wie op Goeree-Overflakkee komt, hoort al snel het woord Flakkee vallen, soms voor het oostelijke deel van het eiland, soms voor het hele eiland tegelijk. Dat tweede gebruik is jonger dan het lijkt, en wie er de geschiedenis naast legt, begrijpt meteen waarom sommige bewoners er niet blij mee zijn. Om dat te snappen moet je terug naar een tijd waarin Flakkee helemaal geen land was.

Wat Flakkee vandaag betekent

In het dagelijks taalgebruik is Flakkee het oostelijke deel van het eiland, met dorpen als Oude-Tonge, Nieuwe-Tonge en Ooltgensplaat. Buiten die kring wordt de naam vaak losser gebruikt, als korte aanduiding voor heel Goeree-Overflakkee. Een inwoner van Goeree, in het westen, herkent zich daar niet in: die noemt zichzelf nooit Flakkeeënaar, een benaming die aan de oostkant hoort.

Die dubbele betekenis is geen toeval. Ze is het gevolg van een naam die van karakter veranderde voordat hij aan mensen werd toegekend, en dat begon met water, niet met grond.

De zeearm die Flakkee heette

Voordat Flakkee een stuk land werd, was het water. Het Haringvliet, de brede zeearm die nu de noordkant van het eiland begrenst tussen Voorne-Putten en Goeree-Overflakkee, droeg eeuwenlang de naam Flakkee. De naam Haringvliet duikt al op in geschreven bronnen uit 1315, maar verdringt de oude naam pas echt rond de negentiende eeuw. Lange tijd was het dus de vaargeul die de identiteit van de streek droeg, niet de oevers eromheen.

Die verschuiving van water naar land verklaart een verwarring die tot vandaag bestaat: wie de herkomst van het woord Flakkee zoekt, zoekt eigenlijk naar de herkomst van de naam van een zeearm, niet van een gebied. Het land kwam later, en erfde simpelweg de naam.

Hoe die zeearm is ontstaan

Vóór 1200 vormden Voorne en Flakkee samen één aaneengesloten eiland, zonder geul ertussen. In 1216 breekt een storm door de duinenrij die dat land beschermde. Het water dringt de bres binnen, spoelt het weke veen weg, en de doorgang verbreedt zich in de decennia erna tot een brede zeearm die steeds verder landinwaarts reikt. Rond 1250 bereikt die geul de Striene, een vroegere Schelde-arm die inmiddels helemaal uit het landschap is verdwenen.

Dat is precies het patroon dat het hele deltalandschap van Zuid-Holland heeft gevormd: kust die wijkt voor de zee, en land dat zich achter dijken opnieuw opbouwt. De geschiedenis van Flakkee is een lokale versie van iets dat elders op het eiland is herhaald, onder meer bij de Kwade Hoek, waar tegenwoordig het omgekeerde gebeurt: daar zet de zee juist land af in plaats van het weg te slaan.

Wat Overflakkee betekent

De naam Overflakkee is simpel te lezen: het is het land dat ligt voorbij het Flakkee, aan de andere kant van die zeearm, gezien vanaf Goeree. Goeree en Overflakkee waren twee losstaande eilanden, elk met een eigen geschiedenis, tot 1751, het jaar waarin een dijk ze eindelijk verbindt. Die oude scheiding verklaart waarom de twee eilandhelften lang een ander karakter, een ander dialect en een ander bestuur hadden, een spoor dat nooit helemaal is uitgewist.

Waarom de naam nog gevoelig ligt

Flakkee gebruiken voor het hele eiland komt voor een bewoner van Goeree neer op het wegdrukken van de helft van zijn geschiedenis. De fusiegemeente Goeree-Overflakkee bestaat sinds 1 januari 2013, ontstaan uit de samenvoeging van Goedereede, Dirksland, Middelharnis en Oostflakkee, maar die bestuurlijke eenheid heeft de oudere identiteiten niet weggevaagd. Een Goereeënaar houdt vast aan zijn eigen naam, apart van Flakkee, ook al delen beide eilandhelften al lang dezelfde gemeente. De gevoeligheid rond die keuze wordt verder uitgewerkt in Goeree of Flakkee, waarom de naam gevoelig ligt.

Een verklaring die soms rondgaat, ontleedt Flakkee als vlak plus ee, water, tot een woord dat plat water zou betekenen. Geen enkele degelijke bron onderbouwt dat, ook niet etymologiebank.nl, en het blijft dus een populaire lezing zonder vaste grond. De geverifieerde geschiedenis, die van een zeearm die tot landnaam werd, staat op zichzelf sterk genoeg en heeft zo'n gemakkelijke etymologie niet nodig.

Van eiland, via zee, naar land

Wat de zaak Flakkee interessant maakt, is niet alleen de betekenisverschuiving uit de negentiende eeuw, toen de naam van de zeearm overging op het naburige land. Het woord duidde eerst een heel eiland aan samen met Voorne, vóór 1216, daarna een zeearm tussen 1216 en de negentiende eeuw, en pas daarna land. Drie totaal verschillende dingen onder één naam, over zo'n acht eeuwen tijd, zeggen iets over de delta zelf: hier heeft de grens tussen water en land nooit lang stilgestaan.

Voor wie vandaag op het eiland aankomt, verandert deze geschiedenis de blik op het Haringvliet: het is geen simpele hindernis om over te steken via een brug of een dam, het is het oude Flakkee, dat een eilandhelft zijn naam gaf zonder er ooit zelf op te hebben gelegen. De dijk van 1751, die Goeree en Overflakkee eindelijk verbindt door een andere geul, het Stellegors, te dichten, zet datzelfde verhaal voort van land dat stuk voor stuk werd samengevoegd.

Begrijpen waar de naam Flakkee vandaan komt, betekent dus ook begrijpen dat de naam van het eiland zelf een spoor draagt van deze waterrijke geschiedenis. Hoe die twee eilandhelften precies aan elkaar zijn vastgemaakt, staat beschreven in 1751, de Statendam: twee eilanden worden er één, over de dijk die aan de scheiding een einde maakte.